W okresie ciąży przyszłej mamie pozostającej pod opieką lekarza prowadzącego ciążę przysługuje szereg badań, w tym badania laboratoryjne. Aktualnie dostępne badania wymienione są w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 20 września 2012 r. (z późniejszymi zmianami) w sprawie standardów postępowania medycznego przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych z zakresu opieki okołoporodowej sprawowanej nad kobietą w okresie fizjologicznej ciąży, fizjologicznego porodu, połogu oraz opieki nad noworodkiem.

Gdzie wykonywać badania laboratoryjne?

Najczęściej nie zastanawiamy się nad tym, gdzie wykonywane są badania laboratoryjne zlecone przez lekarza. Ze względów ekonomicznych, w mniejszych miejscowościach często nie funkcjonują żadne laboratoria diagnostyczne, a krew pobrana rano przez pielęgniarkę i pojemnik z moczem do badania ogólnego trafiają do odległego laboratorium sieciowego po kilku godzinach. Uzyskane wyniki mogą być wypaczone właśnie ze względu na czas i warunki transportu próbek. Z tego m.in. względu Krajowa Izba Diagnostów Laboratoryjnych (KIDL) rekomenduje wykonywanie badań w laboratoria

ch stacjonarnych, zlokalizowanych przy szpitalach i ośrodkach zdrowia.  Laboratoria te gwarantują właściwe zabezpieczenie próbek do czasu wykonania oznaczeń, a także wiarygodność uzyskanych wyników.

Przygotowanie do badań laboratoryjnych.

Część badań laboratoryjnych wykonywanych w ramach dostępnych świadczeń wymaga odpowiedniego, wcześniejszego przygotowania. Około ¾ błędów popełnianych przy wykonywaniu oznaczeń laboratoryjnych to błędy przedlaboratoryjne wynikające także z nieodpowiedniego przygotowania się pacjentów do ich wykonania. Dlatego też od świadomej współpracy pacjenta zależy wiarygodność uzyskanego wyniku i podjęta na jego podstawie diagnoza. Omawiając dostępne w ramach świadczeń badania laboratoryjne chcemy zwrócić uwagę na odpowiednie przygotowanie pacjentki do badania.

Badania wykonywane z krwi

Część wyników uzyskiwanych na podstawie badania krwi nie wymaga, aby pacjentka była na czczo, jednakże przy jednorazowym pobraniu krwi wykonuje się wiele badań (być może będą także inne, dodatkowo zlecone przez lekarza prowadzącego), standardowo zaleca się, aby do pobrania krwi zgłaszać się na czczo, rano tj. do godz.10.00. Pacjentka powinna być wypoczęta. Dzień wcześniej nie powinno podejmować się nadmiernego wysiłku fizycznego, picia alkoholu (zabroniony w ciąży!). Ostatni posiłek powinien mieć miejsce 12 godzin wcześniej i być lekkostrawny. Przed poranną wizytą w punkcie pobrań pacjentka może wypić szklankę wody lub herbatę bez cukru. Po przybyciu na miejsce zalecany jest 30 min. odpoczynek w pozycji siedzącej. Przed oddaniem krwi nie powinno się pić kawy, palić papierosów (ciąża!), a także przyjmować leków i różnego rodzaju suplementów, o ile lekarz prowadzący nie zaleci inaczej. O ewentualnym przyjmowaniu leków przed badaniami należy także powiadomić personel laboratorium. 

Grupa krwi, Rh i przeciwciała anty-Rh – parametry te oznacza się, aby wykluczyć potencjalny konflikt serologiczny, a także na wypadek konieczności przetaczania krwi. Wykrywanie obecności przeciwciał anty-Rh i monitorowanie ich miana ma duże znaczenie w diagnostyce konfliktu serologicznego, pozwalając na wczesne jego rozpoznanie i zastosowanie odpowiedniego leczenia, co może uratować życie płodu.

Morfologia krwi – badanie obejmuje ustalenie składu ilościowego krwinek i płytek krwi, a także stężenia hemoglobiny i wysycenia nią czerwonych krwinek. Badanie to pomaga ocenić ogólny stan zdrowia ciężarnej, ewentualne nieprawidłowości pomogą lekarzowi prowadzącemu powziąć właściwe kroki co do prowadzenia pacjentki i zlecenia bardziej specjalistycznych badań.

Badania hormonów tarczycy – badania te zalecane są u wszystkich ciężarnych, a szczególnie z niemożnością zajścia w ciążę, z nieregularnymi cyklami miesiączkowymi, już przed zajściem w ciążę, a najpóźniej w pierwszym trymestrze ciąży. Badania te należy wykonywać na czczo. Zalecane stężenie TSH w okresie planowania ciąży wynosi poniżej 2,5UI/ml.

Badanie stężenia glukozy we krwi na czczo i test obciążenia glukozą – w ciąży stężenie glukozy na czczo nie powinno przekraczać 90 mg/dl badanie to jest kluczowe dla diagnozowania cukrzycy. Test obciążenia glukozą polega na monitorowaniu stężenia glukozy we krwi na czczo oraz po podaniu doustnym roztworu 75g glukozy po 60 i 120 min. Nieprawidłowe stężenia glukozy uzyskane w tym teście mogą wskazywać m.in. na występowanie schorzenia zwanego cukrzycą ciążową. Badania te powinna mieć wykonana każda ciężarna po 24 tygodniu ciąży, w pacjentki z grupy ryzyka (otyłe, z cukrzycą typu 2 w rodzinie lub po przebytej cukrzycy ciążowej) przy pierwszej wizycie w ciąży.

VDRL – w surowicy krwi wykrywana jest obecność przeciwciał, które wskazują na zakażenie krętkiem bladym lub przebytą infekcją kiłową. Badanie ma na celu wykrycie i zapobieżenie występowaniu kiły wrodzonej u noworodków.

Badanie HIV i HCV – badanie ma na celu wykluczenie zakażenia jednym ze wskazanych wirusów. W zależności od metody wykrywa się przeciwciała wytworzone przez organizm i skierowane przeciw wymienionym wirusom lub bezpośrednio obecność materiału genetycznego wirusa, która świadczy o zakażeniu.

Badanie w kierunku toksoplazmozy (IgG, IgM) i różyczki – badanie ma na celu identyfikację i określenie rodzaju przeciwciał wytworzonych przeciwko patogenom wywołującym te choroby. Brak przeciwciał klasy IgG lub obecność przeciwciał IgM może świadczyć o braku nabytej odporności immunologicznej lub o trwającym zakażeniu. Oznacza to konieczność wdrożenia odpowiedniego postępowania.

Badanie ogólne moczu

Innym standardowo wykonywanym badaniem w okresie ciąży jest badanie ogólne moczu. Badanie takie powinno przebiegać dwuetapowo. Pierwszy etap powinien obejmować badanie biochemiczne (najczęściej wykonuje się je za pomocą testów paskowych). Drugim etapem powinno być mikroskopowe badanie elementów upostaciowanych osadu moczu. Przed wizytą w laboratorium warto dowiedzieć się, w jakim standardzie wykonywane jest to badanie, ponieważ zdarzają się laboratoria, w których w przypadku prawidłowych wyników uzyskanych z testu paskowego odstępuje się od oglądania osadu moczu.

Tak jak w przypadku badania krwi, do badania ogólnego moczu również należy odpowiednio się przygotować. A więc na dzień przed badaniem należy powstrzymywać się od intensywnego wysiłku i współżycia. Przed oddaniem moczu należy umyć ręce i ujście cewki moczowej. Mocz należy oddawać do jałowego pojemnika przeznaczonego do tego celu (mocz zabezpieczony w słoikach, plastikowych butelkach itp. nie powinien być w ogóle badany). Oddajemy pierwsza poranną porcję moczu ok. 100mL, ze środkowego strumienia. Pojemnik należy opisać imieniem i nazwiskiem, datą urodzenia oraz godziną oddania moczu. Ponieważ mocz jest materiałem wrażliwym na warunki przechowywania i transportu, zabezpieczoną próbkę należy jak najszybciej dostarczyć do laboratorium.

Parametry oznaczane w badaniu ogólnym moczu pozwalają ocenić wstępnie funkcję nerek, wątroby, prowadzić diagnostykę w kierunku cukrzycy. Znaczna obecność leukocytów w moczu może świadczyć o toczącym się procesie zapalnym, a znaczna ilość bakterii, grzybów i innych drobnoustrojów o infekcji dróg moczowo-płciowych.

Oprócz wymienionych wyżej badań laboratoryjnych pacjentkom w ciąży przysługuje szereg innych badań wykonywanych poza laboratoriami diagnostycznymi. Wymienione wyżej badania są podstawowymi badaniami gwarantowanymi. W uzasadnionych przypadkach lekarz prowadzący może zlecić dodatkowe badania, nie wymienione we wspomnianym na początku akcie prawnym.

Należy pamiętać, że każdy wynik badania laboratoryjnego jest tylko częścią całego procesu, dlatego też interpretację wyników należy pozostawić lekarzowi prowadzącemu, gdyż tylko on ma całościowy obraz stanu zdrowia pacjentki.